Bệnh sởi ở trẻ em thường bị xem nhẹ vì cha mẹ nghĩ đây là bệnh lành tính, tự khỏi. Nhưng thực tế, không ít trẻ, đặc biệt trẻ chưa tiêm phòng hoặc có sức đề kháng yếu, có thể tiến triển nặng với các biến chứng nguy hiểm như viêm phổi, viêm não nếu không được theo dõi đúng cách. Bài viết này giúp cha mẹ nhận biết sớm triệu chứng, hiểu rõ mức độ nguy hiểm và biết cách chăm sóc trẻ đúng trong từng giai đoạn bệnh.
Nhóm trẻ có nguy cơ mắc bệnh sởi cao
Không phải trẻ nào cũng có nguy cơ mắc sởi giống nhau. Trên thực tế, bệnh thường dễ xuất hiện hơn ở những trẻ chưa có miễn dịch đầy đủ hoặc có sức đề kháng kém. Ngoài ra, môi trường sinh hoạt đông người và việc tiếp xúc gần với nguồn bệnh cũng làm tăng khả năng lây nhiễm virus sởi ở trẻ nhỏ.
Những nhóm trẻ có nguy cơ mắc bệnh sởi cao gồm:
- Trẻ chưa tiêm vắc xin sởi hoặc tiêm chưa đủ mũi: Đây là nhóm có nguy cơ mắc bệnh cao nhất do cơ thể chưa được tạo miễn dịch bảo vệ.
- Trẻ dưới 5 tuổi, đặc biệt là trẻ dưới 12 tháng tuổi: Hệ miễn dịch còn non yếu khiến trẻ dễ nhiễm virus và bệnh thường diễn tiến nặng hơn.
- Trẻ suy dinh dưỡng hoặc thiếu vitamin A: Tình trạng thiếu hụt dinh dưỡng làm suy giảm sức đề kháng, tăng nguy cơ biến chứng khi mắc sởi.
- Trẻ có hệ miễn dịch suy giảm: Bao gồm trẻ mắc bệnh nền, đang điều trị thuốc ức chế miễn dịch hoặc có sức khỏe yếu kéo dài.
- Trẻ sống trong môi trường đông người: Nhà trẻ, trường học hoặc khu vực đông dân cư là những nơi virus sởi dễ lây lan nhanh qua đường hô hấp.
- Trẻ từng tiếp xúc gần với người mắc sởi: Virus sởi có khả năng lây nhiễm rất mạnh qua giọt bắn khi ho, hắt hơi hoặc tiếp xúc với dịch tiết đường hô hấp.
Trẻ có sức đề kháng yếu thường có nguy cơ mắc sởi nặng và biến chứng cao hơn so với trẻ khỏe mạnh.
Dấu hiệu nhận biết
Sau khi phơi nhiễm, virus sởi âm thầm nhân lên trong cơ thể trẻ khoảng 10-14 ngày trước khi triệu chứng xuất hiện (giai đoạn ủ bệnh trung bình 10 ngày, dao động 7-21 ngày). Đáng lưu ý, trẻ có thể lây cho người xung quanh từ 4 ngày trước khi phát ban đến 4 ngày sau khi ban xuất hiện - tức là ngay cả khi trẻ chỉ có biểu hiện giống cảm thông thường.
Khi bệnh tiến triển, trẻ sẽ xuất hiện các dấu hiệu đặc trưng như hạt Koplik và ban đỏ điển hình trên da. Dưới đây là những biểu hiện thường gặp của bệnh sởi ở trẻ:
- Sốt cao liên tục: Trẻ thường sốt từ 38,5 - 40°C, kéo dài nhiều ngày, kèm mệt mỏi và quấy khóc. Sốt có thể tăng cao hơn ngay trước hoặc trong lúc phát ban.
- Triệu chứng viêm long đường hô hấp: Ho khan, chảy nước mũi, hắt hơi và đau họng là những biểu hiện xuất hiện sớm do virus tác động lên niêm mạc hô hấp.
- Viêm kết mạc mắt: Trẻ đỏ mắt, chảy nước mắt, mắt nhạy cảm với ánh sáng và có thể kèm ghèn mắt nhẹ. Đây là dấu hiệu khá đặc trưng ở giai đoạn khởi phát.
- Xuất hiện hạt Koplik: Các chấm trắng nhỏ nổi trên nền niêm mạc đỏ ở mặt trong má, thường xuất hiện trước phát ban khoảng 1 - 2 ngày và có giá trị gợi ý bệnh sởi.
- Phát ban theo trình tự điển hình: Ban đỏ dạng dát sẩn thường mọc từ sau tai, mặt và cổ rồi lan dần xuống thân mình và tứ chi trong khoảng 24 - 48 giờ.
- Trẻ mệt nhiều và ăn uống kém: Nhiều trẻ quấy khóc, biếng ăn, ngủ nhiều hoặc giảm bú do sốt cao và tình trạng nhiễm virus toàn thân.
- Có thể kèm triệu chứng tiêu hóa: Một số trường hợp xuất hiện tiêu chảy, nôn hoặc mất nước nhẹ, đặc biệt ở trẻ nhỏ và trẻ suy dinh dưỡng.
Sốt cao kéo dài là biểu hiện thường gặp ở giai đoạn khởi phát bệnh sởi
Bệnh sởi ở trẻ em có nguy hiểm không?
Ở trẻ nhỏ, đặc biệt là trẻ chưa tiêm phòng đầy đủ, virus sởi có thể gây suy giảm miễn dịch tạm thời, tạo điều kiện cho nhiều biến chứng xuất hiện trong hoặc sau giai đoạn phát ban. Trẻ càng nhỏ tuổi, nguy cơ diễn tiến nặng càng cao do sức đề kháng còn yếu và khả năng thích nghi của cơ thể chưa hoàn thiện.
Dưới đây là những biến chứng thường gặp nhất ở trẻ mắc sởi:
1. Viêm phổi
Viêm phổi là biến chứng thường gặp và nguy hiểm nhất của bệnh sởi ở trẻ, đặc biệt ở trẻ dưới 5 tuổi, trẻ suy dinh dưỡng hoặc chưa tiêm vắc xin đầy đủ. Tình trạng này có thể xảy ra do virus sởi gây tổn thương trực tiếp mô phổi (nhu mô phổi), hoặc do bội nhiễm vi khuẩn khi hệ miễn dịch đã bị suy yếu.
Trẻ thường ho nhiều, thở nhanh, có rút lõm lồng ngực và có thể tím tái - đây là dấu hiệu cần đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay. Nếu không được điều trị kịp thời, viêm phổi có thể tiến triển thành suy hô hấp và đe dọa tính mạng.
2. Viêm tai giữa
Sau giai đoạn phát ban, một số trẻ xuất hiện viêm tai giữa do niêm mạc đường hô hấp và tai giữa bị viêm kéo dài, tạo điều kiện cho vi khuẩn phát triển. Trẻ có thể quấy khóc nhiều, đau tai, sốt dai dẳng hoặc chảy dịch tai.
Viêm tai giữa thường không nguy hiểm ngay, nhưng nếu không điều trị đầy đủ có thể ảnh hưởng đến thính lực và dễ tái phát ở trẻ nhỏ.
3. Tiêu chảy và mất nước
Virus sởi không chỉ ảnh hưởng đến đường hô hấp, mà còn tác động đến niêm mạc tiêu hóa, khiến trẻ dễ bị tiêu chảy, nôn ói và rối loạn hấp thu. Tình trạng này thường gặp hơn ở trẻ nhỏ hoặc trẻ có thể trạng yếu.
Khi tiêu chảy kéo dài kết hợp sốt cao và ăn uống kém, trẻ rất dễ mất nước và rối loạn điện giải. Các dấu hiệu cần lưu ý gồm khô môi, mắt trũng, tiểu ít, lừ đừ hoặc khát nhiều.
Mất nước do tiêu chảy có thể khiến trẻ nhanh suy kiệt
4. Suy dinh dưỡng sau mắc sởi
Trong quá trình mắc bệnh, cơ thể trẻ tiêu hao nhiều năng lượng để chống lại virus, trong khi khẩu vị giảm đáng kể do sốt cao và mệt mỏi. Điều này khiến nhiều trẻ sụt cân nhanh sau sởi, đặc biệt ở trẻ vốn đã suy dinh dưỡng trước đó.
Ngoài ra, bệnh sởi làm giảm dự trữ vitamin A và ảnh hưởng tạm thời đến hệ miễn dịch. Điều này khiến trẻ hồi phục chậm hơn, biếng ăn kéo dài và dễ mắc thêm bệnh nhiễm trùng ngay sau khi đã qua giai đoạn cấp.
5. Viêm não sau sởi
Viêm não là biến chứng hiếm gặp nhưng có mức độ nghiêm trọng cao ở trẻ mắc sởi. Đặc biệt đáng lo ngại là hội chứng viêm não xơ cứng bán cấp (SSPE) - một biến chứng thần kinh rất hiếm gặp, có thể xuất hiện nhiều năm sau khi mắc sởi, đặc biệt ở trẻ mắc bệnh trước 2 tuổi.
Trẻ có thể xuất hiện đau đầu nhiều, co giật, rối loạn ý thức, ngủ li bì hoặc hôn mê. Một số trường hợp dù được điều trị tích cực vẫn có nguy cơ để lại di chứng thần kinh lâu dài như chậm phát triển, rối loạn vận động hoặc động kinh.
Tìm hiểu thêm:
- Bệnh Sởi Bao Lâu Thì Khỏi? Dấu Hiệu Cho Thấy Bệnh Đang Hồi Phục Tốt
- Người Bị Bệnh Sởi Kiêng Gì Trong Ăn Uống Và Sinh Hoạt?
Cách chẩn đoán
Bệnh sởi ở trẻ nhỏ thường được chẩn đoán dựa trên triệu chứng lâm sàng kết hợp với yếu tố dịch tễ và các xét nghiệm hỗ trợ khi cần thiết. Các phương pháp chẩn đoán hiện nay gồm:
- Khám lâm sàng và khai thác triệu chứng: Bác sĩ đánh giá các biểu hiện đặc trưng như sốt cao, ho, chảy nước mũi, đỏ mắt, hạt Koplik và ban đỏ mọc theo trình tự điển hình từ mặt lan xuống toàn thân. Đồng thời, thông tin về tiền sử tiêm vắc xin và yếu tố tiếp xúc nguồn lây cũng giúp định hướng chẩn đoán bệnh sởi ở trẻ em.
- Xét nghiệm hỗ trợ chẩn đoán: Trong những trường hợp triệu chứng chưa điển hình hoặc cần xác định chính xác tác nhân gây bệnh, trẻ có thể được chỉ định xét nghiệm kháng thể IgM hoặc PCR phát hiện virus sởi. Một số xét nghiệm khác như công thức máu, X-quang phổi cũng có thể được thực hiện nếu nghi ngờ biến chứng hô hấp hoặc bội nhiễm.
- Chẩn đoán phân biệt với các bệnh phát ban khác: Bệnh sởi cần được phân biệt với rubella, sốt phát ban siêu vi, tay chân miệng và sốt tinh hồng nhiệt. Các bệnh này đều có biểu hiện sốt và nổi ban, dễ gây nhầm lẫn nếu không khám lâm sàng kỹ. Việc phân biệt chính xác giúp tránh nhầm lẫn trong theo dõi, điều trị và đánh giá nguy cơ biến chứng ở trẻ.
Điều trị bệnh sởi ở trẻ em như thế nào?
Hiện chưa có thuốc điều trị đặc hiệu virus sởi ở trẻ em. Phần lớn trường hợp được điều trị bằng cách chăm sóc hỗ trợ, giúp trẻ giảm triệu chứng, duy trì dinh dưỡng và hạn chế nguy cơ biến chứng trong quá trình mắc bệnh. Dưới đây là những nguyên tắc điều trị quan trọng đối với trẻ mắc sởi:
1. Hạ sốt đúng cách cho trẻ
Sốt là phản ứng thường gặp khi trẻ mắc sởi và có thể kéo dài nhiều ngày, đặc biệt trong giai đoạn phát ban. Khi nhiệt độ cơ thể tăng cao, trẻ dễ kiệt sức, quấy khóc, mất nước và có nguy cơ co giật do sốt ở trẻ nhỏ.
Cha mẹ nên theo dõi thân nhiệt và cho trẻ dùng paracetamol đúng liều theo cân nặng. Đồng thời, cần cho trẻ mặc quần áo thoáng, lau ấm đúng cách và duy trì môi trường nghỉ ngơi thông thoáng. Không nên tự ý dùng aspirin hoặc phối hợp nhiều loại thuốc hạ sốt khi chưa có hướng dẫn từ nhân viên y tế.
Hạ sốt đúng cách giúp trẻ dễ chịu hơn và giảm nguy cơ co giật do sốt cao
2. Bù nước và phòng mất nước ở trẻ nhỏ
Trẻ mắc sởi thường bị sốt cao, thở nhanh, ăn uống kém hoặc tiêu chảy, khiến nhu cầu nước tăng lên đáng kể. Nếu không được bổ sung đủ dịch, trẻ rất dễ rơi vào tình trạng mất nước và rối loạn điện giải.
Hãy cho trẻ uống nước thành nhiều lần nhỏ trong ngày - không cần uống nhiều một lúc, quan trọng là duy trì đều đặn. Với trẻ sốt cao, tiêu chảy hoặc có nguy cơ mất nước, có thể sử dụng oresol pha đúng hướng dẫn để hỗ trợ bù điện giải hiệu quả hơn nước lọc thông thường. Đối với trẻ còn bú mẹ, nên tăng số cữ bú nhằm bổ sung thêm nước, dinh dưỡng và kháng thể tự nhiên giúp hỗ trợ hệ miễn dịch.
3. Đảm bảo dinh dưỡng và duy trì bú mẹ
Trong thời gian mắc sởi, trẻ thường chán ăn nhưng cơ thể lại cần nhiều năng lượng hơn để chống lại virus và phục hồi tổn thương niêm mạc hô hấp, tiêu hóa. Vì vậy, duy trì chế độ dinh dưỡng phù hợp là yếu tố quan trọng giúp trẻ hồi phục tốt hơn.
Nên ưu tiên thức ăn mềm, dễ nuốt, dễ tiêu và chia thành nhiều bữa nhỏ trong ngày. Khẩu phần ăn cần đảm bảo đủ năng lượng, protein và các vi chất cần thiết. Đối với trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ còn bú mẹ, việc tiếp tục bú mẹ giúp bổ sung dinh dưỡng, nước và kháng thể hỗ trợ quá trình hồi phục.
4. Bổ sung vitamin A theo độ tuổi và chỉ định bác sĩ
Virus sởi có thể làm giảm dự trữ vitamin A trong cơ thể, đặc biệt ở trẻ nhỏ hoặc trẻ suy dinh dưỡng. Thiếu vitamin A không chỉ làm kéo dài thời gian hồi phục mà còn làm tăng nguy cơ tổn thương mắt và biến chứng nặng.
WHO khuyến cáo trẻ mắc sởi nên được bổ sung vitamin A theo độ tuổi trong những ngày đầu mắc bệnh, nhằm hỗ trợ miễn dịch và giảm nguy cơ tử vong. Tuy nhiên, việc sử dụng cần đúng liều và theo hướng dẫn của bác sĩ để tránh nguy cơ quá liều vitamin A ở trẻ nhỏ.
5. Vệ sinh mắt, mũi, miệng và chăm sóc da cho trẻ
Trong quá trình mắc sởi, trẻ thường bị đỏ mắt, chảy nước mũi, tăng tiết dịch hô hấp và phát ban ngoài da. Nếu không vệ sinh đúng cách, trẻ dễ bị kích ứng da hoặc bội nhiễm niêm mạc.
Cha mẹ nên vệ sinh mắt và mũi cho trẻ bằng nước muối sinh lý, giữ khoang miệng sạch sẽ và thay quần áo thường xuyên để hạn chế mồ hôi, bụi bẩn tích tụ trên da. Trẻ vẫn có thể tắm bằng nước ấm trong phòng kín gió, tránh kiêng tắm kéo dài vì có thể làm tăng nguy cơ nhiễm trùng da.
Cách phòng ngừa hiệu quả
Phòng bệnh sởi cần được thực hiện sớm và duy trì đều đặn, đặc biệt với những trẻ chưa có miễn dịch đầy đủ. Dưới đây là những biện pháp giúp giảm nguy cơ mắc bệnh và hạn chế lây lan virus sởi:
- Tiêm vắc xin đầy đủ và đúng lịch: Vắc xin giúp cơ thể trẻ tạo miễn dịch đặc hiệu chống lại virus sởi và là biện pháp phòng bệnh hiệu quả nhất hiện nay. Tại Việt Nam, vắc xin sởi được triển khai trong Chương trình Tiêm chủng mở rộng. Lịch tiêm gồm mũi sởi đơn lúc 9 tháng tuổi và mũi nhắc lại bằng vắc xin sởi - rubella (MR) lúc 18 tháng tuổi. Việc tiêm đầy đủ, đúng lịch giúp giảm nguy cơ mắc bệnh và hạn chế biến chứng nặng.
- Hạn chế cho trẻ tiếp xúc với nguồn lây: Virus sởi có thể lây qua giọt bắn đường hô hấp khi người bệnh ho, hắt hơi hoặc nói chuyện. Vì vậy, cần tránh cho trẻ tiếp xúc gần với người nghi ngờ mắc sởi và hạn chế đưa trẻ đến nơi đông người trong thời điểm có dịch.
- Chủ động cách ly khi trẻ có dấu hiệu nghi ngờ mắc bệnh: Nếu trẻ xuất hiện sốt, ho, đỏ mắt hoặc phát ban nghi ngờ sởi, nên cho trẻ nghỉ học và hạn chế tiếp xúc với người xung quanh để giảm nguy cơ lây lan trong gia đình và cộng đồng.
- Giữ vệ sinh cá nhân và môi trường sống: Rửa tay thường xuyên, vệ sinh mũi họng đúng cách và giữ không gian sống thông thoáng giúp hạn chế sự phát tán của virus đường hô hấp. Đồ dùng cá nhân của trẻ cũng nên được vệ sinh sạch sẽ và sử dụng riêng khi cần thiết.
- Đảm bảo dinh dưỡng và tăng cường sức đề kháng: Chế độ ăn đầy đủ dưỡng chất giúp trẻ duy trì hệ miễn dịch khỏe mạnh hơn trước các tác nhân gây bệnh. Ngoài dinh dưỡng, trẻ cũng cần ngủ đủ giấc, vận động phù hợp và được theo dõi sức khỏe định kỳ.
- Theo dõi sức khỏe trẻ khi cộng đồng có ca mắc sởi: Trong thời điểm dịch lưu hành, cha mẹ nên chú ý các biểu hiện sớm như sốt cao, ho, chảy mũi hoặc phát ban để đưa trẻ đi khám kịp thời, tránh bỏ sót giai đoạn đầu của bệnh.
Tiêm vắc xin sởi là biện pháp phòng bệnh hiệu quả nhất hiện nay
Khi nào cần đưa trẻ đi khám bác sĩ?
Trong quá trình mắc sởi, nếu trẻ xuất hiện các biểu hiện bất thường hoặc có dấu hiệu nghi ngờ biến chứng, cha mẹ nên đưa trẻ đến cơ sở y tế để được thăm khám và theo dõi kịp thời. Một số dấu hiệu cần lưu ý gồm:
- Sốt cao liên tục, khó hạ hoặc tái sốt nhiều lần.
- Khó thở, thở nhanh, thở rút lõm lồng ngực hoặc tím tái.
- Ho nhiều, kiệt sức hoặc quấy khóc kéo dài.
- Li bì, ngủ nhiều bất thường hoặc đáp ứng kém.
- Co giật, run tay chân hoặc rối loạn ý thức.
- Bỏ bú, bỏ ăn kéo dài hoặc uống kém.
- Tiêu chảy nhiều, nôn nhiều hoặc có dấu hiệu mất nước.
- Ban tím, ban xuất huyết hoặc phát ban bất thường.
- Trẻ dưới 1 tuổi, trẻ suy dinh dưỡng hoặc có bệnh lý nền.
- Các triệu chứng không cải thiện sau vài ngày chăm sóc tại nhà.
Kết luận
Ở trẻ em, bệnh sởi không chỉ gây sốt và phát ban, mà còn có thể kéo theo nhiều biến chứng hô hấp, thần kinh và dinh dưỡng nếu trẻ không được theo dõi đúng trong giai đoạn mắc bệnh. Đặc biệt, trẻ nhỏ, trẻ chưa tiêm vắc xin hoặc có sức đề kháng kém thường là nhóm dễ diễn tiến nặng hơn khi nhiễm virus sởi.
Bên cạnh chăm sóc tại nhà, cha mẹ cần chú ý các dấu hiệu bất thường như khó thở, li bì, bỏ ăn hoặc sốt kéo dài để đưa trẻ đi khám kịp thời. Đến với Bệnh viện Đại học Phenikaa, trẻ sẽ được bác sĩ thăm khám, đánh giá nguy cơ biến chứng và hướng dẫn theo dõi phù hợp theo từng độ tuổi và tình trạng bệnh cụ thể. Liên hệ hotline 1900 886648 để được tư vấn chi tiết và đặt lịch thăm khám cùng bác sĩ chuyên khoa.
